Muzeum Etnograficzne w Poznaniu – Romanipen, czyli co to znaczy być Romem

Na wystawie „Romowie ≠ Cyganie” w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu byłem w sam dzień otwarcia – na wernisażu 8 kwietnia, który też opisałem na tym blogu. Wrażenia miałem wtedy mieszane, raczej negatywne – niechęć wzbudziła we mnie wszechobecna na wystawie poprawność polityczna i jej dydaktyzm, pragnienie wpojenia zwiedzającym za wszelką cenę (również cenę prawdy) tolerancji, nie w dawnym, pierwotnym znaczeniu tego słowa, kiedy tolerancja oznaczała właśnie tylko tolerowanie, tylko nowym, kiedy tolerancja oznacza zakaz wszelkiej krytyki i w istocie promocję jakiegoś zachowania. Mimo to wystawa jest jedną z ważniejszych, które można w tym roku obejrzeć w Poznaniu, postanowiłem więc pojechać do gmachu przy Mostowej po raz drugi, wprawdzie nie tyle na wystawę, co na towarzyszący jej wykład pod tytułem „Romanipen, czyli co to znaczy być Romem” prowadzony przez Witolda Przewoźnego, kuratora i współautora wystawy.

Wyjazd 12 sierpnia o 8 rano – tuż po nocnej burzy, która znowu nawiedziła zachodnią Polskę. Jadąc rowerem, mijam połamane gałęzie, konary, nawet całe drzewa powalone przez wichurę. Śrem tak bardzo nie ucierpiał, na Pomorzu szkody spowodowane nawałnicą były o wiele większe, zginęło tam też pięć osób. Przed budynkiem Muzeum Etnograficznego jestem o 11, do wykładu jeszcze godzina, korzystam więc z okazji, aby zwiedzić położone tuż obok Muzeum Bambrów Poznańskich. Muzeum jest otwarte tylko dwa dni w tygodniu, w piątki i soboty od 10 do 14, a ja ostatnio byłem w nim dawno temu, niewiele więc pamiętam. Mam szczęście, ponieważ muzeum zwiedza właśnie grupa młodzieży, którą oprowadza Aleksander Kubel, brat słynnego Juliusza, autora „Blubrów Starego Marycha”. Aleksandra poznałem w Bibliotece Raczyńskich w grudniu 2016 roku, na promocji „Księcia Szaranka”, czyli dokonanego przez Juliusza Kubla przekładu „Małego księcia” na gwarę poznańską, teraz mogę posłuchać, jak opowiada o poznańskich bambrach, czyli niemieckich osadnikach, którzy przywędrowali do Poznania z Bambergu w XVIII wieku i szybko się spolonizowali. Dużo się zmieniło w muzeum od czasów mojej ostatniej wizyty – nowe eksponaty, na parterze zaaranżowano wnętrza izb z chat bamberskich ze sprzętami domowymi, które tworzą jakby miniaturowy skansen, tyle że pod dachem. Na piętrze zdjęcia, dokumenty (dużo z nich w języku niemieckim), elementy stroju bamberskiego, m.in. ważący 4 kg kornet (ozdobne nakrycie głowy) i rozcięte majtki „piorun trzasł”, bardzo ułatwiające intymną toaletę kobietom noszącym po kilka halek, spódnic, fartuchów. Opiekuna młodzieży (przeważają dziewczęta) pytam, skąd przyjechali, okazuje się, że z Tomaszowa Lubelskiego, w Poznaniu biorą udział w przeglądzie folklorystycznym „Integracje”.

– Kiedy mówimy, że jesteśmy z Tomaszowa, odpowiadają nam „Aha, to koło Lublina”. A my na to: „Nie, to koło Lwowa”. Bo do Lwowa mamy bliżej niż do Lublina. A przed wojną byliśmy w województwie lwowskim.

– Tak, wiem, gdzie jest Tomaszów Lubelski. Pochodzę w Puław, w Wielkopolsce zamieszkałem 30 lat temu.

Po powrocie do Śremu sprawdzę to w Internecie; opiekun grupy jednak się mylił, przed wojną Tomaszów Lubelski leżał w województwie lubelskim, nie lwowskim, nie jest to jednak istotne. Czas już przejść do Muzeum Etnograficzne, zaraz zacznie się wykład.

* * *

Po wstępie (trochę za długim, trwa 30 minut), podczas którego Witold Przewoźny znowu mówi o potrzebie tolerancji, zrozumienia dla kultury romskiej, przechodzimy do właściwej części wykładu. Romanipen, podstawowe pojęcie w kulturze cygańskiej, Wikipedia definiuje jako „ogół tradycji romskiej, niepisany kodeks postępowania oraz wzajemnych relacji w tradycyjnej społeczności romskiej, nieobejmujący stosunków z gadziami. Składają się nań wszystkie zwyczajowe prawatabu oraz sankcje grożące za ich złamanie”. Wykład jest interesujący, chociaż zbyt ukierunkowany tylko na jeden aspekt romanipen – mageripen, czyli skalanie. Na czym polega skalanie? Czym się różni „bare mageripen” (wielkie skalanie) od „tikne mageripen” (małego skalania)? Jakie konsekwencje grożą Cyganom, którzy dopuścili się skalania? Witold Przewoźny omawia te kwestie bardzo szczegółowo, ja chętnie posłuchałbym też o innych nakazach romanipen, na przykład ten o poszanowaniu języka cygańskiego (poszanowanie to nie uchroniło Cyganów przed stałym przyjmowaniem nowych słów od społeczności, w których żyją, i rozchodzeniem się języków cygańskich – Cygan z Polski nie jest w stanie porozumieć się z Cyganem z Francji) i przede wszystkim obowiązku bycia uczciwym, mówienia prawdy. Jak sam Witold Przewoźny przyznaje, to ostatnie dotyczy tylko relacji wewnątrz społeczności cygańskiej, Cyganie nie mają żadnych skrupułów wobec oszukiwania gadziów, romanipen tego nie zabrania. Na koniec wykładu możemy obejrzeć fotografie wykonane w cygańskim obozowisku w Poznaniu na ulicy Lechickiej. Od lat w bardzo trudnych warunkach mieszkają tam Cyganie, którzy przyjechali tu z Rumunii. Tylko niektórzy pracują, kobiety zajmują się żebractwem na ulicach.

Dyskusja po wykładzie (było niewielu ponad 10 słuchaczy, przyszła też cygańska poetka Róża Łakatosz z mężem, którą widziałem również na wernisażu) okazuje się ciekawsza od samego wykładu. Rozmowę zaczyna młody mężczyzna pytaniem o samoidentyfikację Cyganów. Od kiedy wiedzą, że pochodzą z Indii?

– Bardzo wielu Romów do tej pory tego nie wie – odpowiada Witold Przewoźny – i nie interesuje się tym. Uważają, że to i tak nic to nie zmienia w ich życiu. Charakterystyczne jest, że w języku romskim nie ma kategorii przeszłości i przyszłości, żyją tylko teraźniejszością.

– A skąd taki tytuł: „Romowie ≠ Cyganie”? – pyta drugi mężczyzna.

– O, to temat na oddzielny wykład – odpowiada kurator wystawy i znowu zaczyna opowiadać o potrzebie tolerancji, zrozumienia. – Celem wystawy było zmuszenie ludzi do zastanowienia się, krytycznego stosunku do klisz, stereotypów. Zauważył pan może komentarze przy tych cytowanych stereotypach. Na przykład: „Cyganie nie chcę pracować. A czy ty dałbyś im pracę?”

– Ciekawe pytanie. Może dałbym, gdyby ta praca miała polegać na przykład na  dostarczeniu czegoś. Ale wpuścić ich do domu? Tego bym nie zrobił. Sam pan powiedział, że romanipen nie zakazuje oszukiwania gadziów…

Teraz ja zabieram głos, pytając Witolda Przewoźnego:

– Właśnie. Czy nie sądzi pan, że wystawa ukazuje obraz Cyganów, który ma niewiele wspólnego z rzeczywistością? Wśród tych stereotypów obalanych na wystawie jest też zdanie: „Cyganie kradną. Czy wszyscy?”. Nie, nie wszyscy, ale jest faktem, że przestępczość wśród Cyganów jest o wiele wyższa.

– To nieprawda. Były badania naukowe, które wykazały, że Romowie nie popełniają więcej przestępstw.

– A na jakiej podstawie metodologicznej były prowadzone te badania? Bo jeśli porównywano liczby bezwzględne, to z pewnością liczba przestępstw popełnionych przez Cyganów jest niższa niż nie-Cyganów. Cyganów w Polsce jest jednak tylko około 20 tysięcy. Gdybyśmy porównali przestępczość w stosunku do liczby ludności, wyniki byłyby całkiem inne. I dlaczego jest to temat tabu? Dlaczego w mediach nie pisze się, że metoda okradania starszych ludzi „na wnuczka” została wymyślona przez Cygana Hossa i że to Cyganie wyspecjalizowali się w tej metodzie oszustwa? Dlaczego nie wolno o tym mówić?

– Ależ wolno. Tu, na tej ścianie, przeznaczyliśmy miejsce na opinie widzów o wystawie. Ściana jest już prawie zapełniona i głosy za i przeciw Cyganom są pół na pół.

Większość słuchaczy już wyszła. Zostałem tylko ja, dwóch mężczyzn i Witold Przewoźny, przyłącza się też strażnik z Muzeum, który wspomina o głośnej kilka lat temu sprawie rzekomej dyskryminacji Cyganów w poznańskich restauracjach.

– Znam dobrze kobietę, która pracowała w tej restauracji – przyznaje kurator. – Rzeczywiście tak było, że do lokalu przychodziła grupa Cyganów ze sprzętem grającym, który ustawiali na cały regulator i nie reagowali na prośby kelnerów o ściszenie. Po prostu prowokowali, czekali, aż ich wyrzucą, po czym w mediach pojawiły się artykuły o dyskryminacji Cyganów i sprawa trafiła do sądu. Taką mają strategię. Strategią jest też doskonała znajomość przepisów dotyczących praw socjalnych, zasiłków z pomocy społecznej. Po przyjeździe do danego kraju od razu wiedzą, dokąd się udać, aby uzyskać zasiłek. Ale czy w ogóle możemy oczekiwać podjęcia pracy przez Cygana? Jeśli jego ojciec nie pracował, jego dziadek, pradziadek również nie, jak mamy przekonać Roma, aby poszedł do pracy?

– Biorąc pod uwagę te wszystkie wewnętrzne konflikty między poszczególnymi społecznościami cygańskimi – Polska Roma, Lowarami, Bergitka Roma, które się nawzajem nienawidzą, gdyby nie ciągłe opieranie się na społecznościach, które ich przyjmują, Cyganie nie przetrwaliby… – zauważa młody mężczyzna.

– Mógł pan to powiedzieć dosadniej – odpowiadam – że Cyganie pasożytują na społecznościach, które ich przyjmują, i to od tysiąca lat.

– No, w zasadzie to prawda… – uśmiecha się Witold Przewoźny.

Wychodzę z Muzeum Etnograficznego o godz. 15, te cztery godziny okazały się ostatecznie ciekawie spędzonym czasem. Muszę jeszcze zajrzeć do Galerii Miejskiej „Arsenał” i do Muzeum Narodowego. Idąc Paderewskiego w kierunku al. Marcinkowskiego mijam żebrzącą Romkę – co najwyżej kilkunastoletnią dziewczynę (dziewczynkę) w długiej różowej spódnicy. Mieszka pewnie na obozowisku przy Lechickiej. Chętnie zamieniłbym z nią kilka słów, zapytał, jak jej się żyje w Polsce, wiem jednak, że dziewczyna prawie na pewno jest pod stałą obserwacją swoich braci albo kogoś innego z rodziny. Próba bliższego kontaktu mogłaby się dla mnie bardzo źle skończyć…

Wystawy „Zaćmienie” Izabeli Sitarskiej i „POP – Polska Okładka Płytowa” w „Arsenale” nie są zbyt ciekawe. Właśnie otwarta wystawa „Szczeliny wolności – sztuka w latach 1945 – 1948/1949” w Muzeum Narodowym z kolei wygląda na bardzo interesującą, jest też jednak bardzo obszerna. Na pewno nie zdążyłbym już jej dzisiaj zwiedzić, muszę zarezerwować sobie na nią inny dzień. Powrót do Śremu.

Dodaj komentarz

Wymagane pola są oznaczone *.